Są to uboczne, niezamierzone efekty działania jednego podmiotu na sytuację innego (innych) podmiotów. Ujawniają się one jako korzyści zewnętrzne tj. dodatnie efekty zewnętrzne lub niekorzyści tj. ujemne efekty zewnętrzne.
Z efektami zewnętrznymi (externalities) mamy do czynienia wtedy, gdy pewne podmioty gospodarcze przerzucają na inne podmioty bądź na całe społeczeństwo część skutków lub kosztów swej działalności (negatywne efekty zewnętrzne) albo korzystają bez ponoszenia odpowiednich wydatków z rezultatów działalności innych podmiotów (pozytywne efekty zewnętrzne). Dotyczy to zarówno przedsiębiorstw, jak i gospodarstw domowych.
Duże korzyści zewnętrzne oznaczają brak motywacji do określonych działań, duże zaś niekorzyści zewnętrzne wiążą się z rozwojem kosztem otoczenia oraz uzyskiwaniem efektów przy kosztach przerzucanych na inne podmioty. Korzyści zewnętrznych nie da się w pełni „zawłaszczyć”, kosztów zaś zewnętrznych nie wlicza się w pełni w koszty produkcji przez podmioty działające na rynku. Rozróżniać przy tym należy efekty zewnętrzne realne i pieniężne. Jedynie efekty o charakterze realnym powodują rozbieżności kosztów społecznych i kosztów prywatnych.
Z efektami zewnętrznymi mamy do czynienia na wszystkich rynkach: produktów i czynników produkcji. W zakresie np. rynku pracy silne skutki uboczne generowane są przez zdolnych menedżerów chętnie zatrudnianych przez firmy należące do różnych typów i form własności. Wysoko kwalifikowani specjaliści zatrudnieni w przedsiębiorstwach publicznych i przechodzący do pracy w firmach prywatnych wywołują efekty w obu sektorach. Ma to jednocześnie wpływ na całą gospodarkę i zmiany struktury społecznej.
Efekty zewnętrzne można przedstawić na przykładzie zakładu chemicznego, który odprowadza swoje ścieki do jeziora. Zatruwa on wodę i przyczynia się bezpośrednio do ponoszenia przez rybaków dodatkowego kosztu produkcji (mniejsza ilość drobniejszych ryb, które trudniej złowić). W wyniku tej działalności rosną również koszty konsumpcji ponoszone przez kąpiących się (mniej przyjemna kąpiel i brudniejsza plaża). Jeżeli nie istnieje rynek zanieczyszczeń, zakład ten może zatruwać jezioro nie ponosząc żadnych kosztów. Interes materialny będzie skłaniał go do zanieczyszczania środowiska, aż użyteczność krańcowa takiej działalności (obniżenie kosztów produkcji chemikaliów) zrówna się z prywatnym kosztem krańcowym zanieczyszczenia, wynoszącym zero. Zakład nie bierze pod uwagę wysokości kosztu krańcowego ponoszonego w związku z jego działalnością przez rybaków i kąpiących się.
Zakładając, że zakład chemiczny odprowadza zanieczyszczenia do rzeki, przy czym ich ilość jest wprost proporcjonalna do wielkości jego produkcji. W dolnym brzegu rzeki pracują przedsiębiorstwa wywarzające produkty żywnościowe i używające wody z rzeki jako surowca do produkcji. Żyją tu również rolnicy, którzy uprawiają ziemię.