Zewnętrzne uregulowania prawne określające funkcjonowanie banków

Pojęcie prawa bankowego nie należy do jednoznacznych, z reguły jednak rozumiane jest ono bardzo szeroko jako ogół przepisów prawnych dotyczących tworzenia i likwidacji banków, ich struktury organizacyjnej, i zasad funkcjonowania oraz sprawowanego nad nimi nadzoru.
Przez cały powojenny okres socjalistycznej państwowości polskie prawo bankowe należało do jednego z najbardziej zaniedbanych działów prawa pod względem regulacji ustawowej. System bankowy traktowany był jako integralne ogniwo socjalistycznego systemu finansowego, a prawo bankowe jako dział prawa finansowego.
Pierwsza powojenna regulacja ustawowa prawa bankowego nastąpiła dopiero w 1960 roku. Kolejne ustawy z dziedziny prawa bankowego pochodziły z 1975 r. oraz 1982 r. gruntowne zmiany polityczne i ekonomiczno-społeczne, jakie nastąpiły w roku 1989 wymagały generalnej reformy prawa bankowego. Zręby tegoż prawa stworzyły dwie ustawy z 1989 roku: Prawo bankowe, Ustawa o NBP.
Stanowiły one swego rodzaju zlepek starych i nowych rozwiązań, stąd też nie służyły konsekwentnej realizacji nowych zadań przez system bankowy. Obie ustawy znowelizowano w roku 1992 i w tejże postaci obowiązywały nieprzerwanie aż do końca 1997 r. Nowa regulacja weszła w życie ze znacznym opóźnieniem w stosunku do potrzeb, bo dopiero od 1 stycznia 1998 roku. Charakter, waga oraz rozległy zakres zmian, jakie wprowadziły trzy nowe ustawy oznaczają, że mamy do czynienia z istotną reformą regulacji prawnej sektora bankowego w Polsce.
Prawo bankowe coraz wyraźniej nabiera charakteru interdyscyplinarnego działu prawa, zawierającego elementy zarówno prywatnoprawne, jak i publicznoprawne, regulowane przepisami prawa cywilnego, handlowego, spółdzielczego, administracyjnego, finansowego, walutowego i dewizowego. Ten dwoisty charakter prawa bankowego uzasadnia potrzebę wyodrębnienia – wzorem doktryny zachodnioeuropejskiej – publicznego i prywatnego prawa bankowego.
Rozległy zakres i dwoistość prawa bankowego powoduje, iż katalog jego źródeł jest obszerny i obejmuje znaczną liczbę aktów prawnych, o różnej randze prawnej. Stanowią je:
• Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe,
• akty podstawowe o charakterze wykonawczym (rozporządzenia), wśród których dominują zarządzenia Prezesa NBP oraz uchwały i zarządzenia Komisji Nadzoru Bankowego.
W działalności banku ważne znaczenie mają także:
• statuty banków, zrównane co do swej mocy prawnej z ustawą,
• autonomiczne wewnętrzne normotwórstwo bankowe, występujące głównie w postaci regulaminów i ogólnych warunków zawierania umów bankowych,
ale są to już wewnętrzne uregulowania określające funkcjonowanie banków.
Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej z 1997 r. poświęca systemowi bankowemu niewiele miejsca i uwagi, ograniczając się w głównej mierze do określenia statusu prawnego i zadań banku centralnego, jak też pozycji prawnej i kompetencji jego organów, to jest Prezesa NBP oraz Polityki Rady Pieniężnej.
Konstytucja dokonały zasadniczej, jakościowej zmiany w dotychczasowej pozycji NBP, nadając mu rangę konstytucyjnego, w pełni niezależnego centralnego banku państwa.

Ustawowe źródła prawa bankowego:

Trzon aktualnej regulacji prawnej systemu bankowego tworzy kilka ustaw, w tym trzy najistotniejsze, pochodzące z roku 1997. Są to:
1. ustawa Prawo bankowe,
2. ustawa o NBP,
3. ustawa o listach zastawnych i bankach hipotecznych, określa zasady emisji, nabywania, wkupywania i zabezpieczenia listów zastawnych oraz zasady tworzenia, organizacji, działalności i nadzorowania banków hipotecznych. Banki hipoteczne tworzone będą wyłącznie w formie spółki akcyjnej. Do zasad tworzenia, organizacji i działania banków hipotecznych nie uregulowanych w ustawie stosuje się odpowiednio przepisy Prawa bankowego oraz Ustawy o NBP.
Obok nich należy wymienić wcześniejsze regulacje ustawowe, determinujące działalność banków, obejmujące:
1. ustawę o restrukturyzacji finansowej przedsiębiorstw i banków (3 lutego 1993 r.), stworzyła podstawy prawne przeciwdziałania problemom występującym w państwowej części sektora bankowego – poprzez przekazanie środków na powiększenie funduszy własnych banków państwowych oraz banków, w których SP posiada więcej niż 50% akcji lub udziałów, a także rozwiązanie problemów tzw. złych długów (zwłaszcza podmiotów państwowych).
2. ustawę o restrukturyzacji banków spółdzielczych i BGŻ (24 czerwca 1994 r.), stworzyła ramy prawne dla funkcjonowania w sektorze banków spółdzielczych specjalnej struktury w postaci krajowej grupy banków spółdzielczych, na którą składają się: banki spółdzielcze, banki regionalne zrzeszające banki spółdzielcze oraz bank krajowy (którym stał się przekształcony w spółkę akcyjną Bank Gospodarki Żywnościowej) zrzeszający banki regionalne.
3. ustawę o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym (14 grudnia 1994 r.), stanowiącą ważny element procesu przekształceń polskiego sektora bankowego. Fundusz ten został powołany do wykonywania dwojakiego rodzaju funkcji: pierwsza związana jest z realizacją powszechnego systemu gwarantowania depozytów, druga polega na udzielaniu bankom pomocy w sytuacji zagrożenia ich wypłacalności. Ustawa o BFG wprowadziła zasadę gwarancji na środki zgromadzone przez osoby fizyczne i prawne we wszystkich bankach działających w Polsce. Efektem wprowadzenia powszechnego systemu gwarantowania depozytów było istotne ograniczenie zakresu gwarancji Skarbu Państwa i ryzyka systemowego.
4. ustawę o łączeniu i grupowaniu niektórych banków w formie spółki akcyjnej (14 czerwca 1996 r.), stworzyła podstawy konsolidacji banków poprzez regulacje dotyczące grup bankowych oraz szczególnego trybu łączenia się banków. Ma ona ograniczony zakres podmiotowy, jako że odnosi się wyłącznie do banków należących w całości do Skarbu Państwa, banku państwowego lub NBP. Wprowadziła ona po raz pierwszy prawną możliwość tworzenia grupy bankowej jako konstrukcji holdingowej, służącej koncentracji kapitałowej banków.
5. ustawa o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (6 grudnia 1996 r.), wprowadzająca w miejsce kodeksowej regulacji bankowego zastawu rejestrowego odrębne unormowania, dotyczące funkcjonowania zastawu rejestrowego i rejestru zastawów. Zgodnie z tą ustawią zastaw rejestrowy może być ustanowiony w celu zabezpieczenia wierzytelności państwowych i samorządowych osób prawnych, krajowych i zagranicznych banków oraz krajowych podmiotów gospodarczych. Ustawa reguluje szczegółowe zasady zaspokojenia zastawnika i postępowania zabezpieczającego roszczenia m.in. banków.
Listę tę uzupełniają akty o charakterze ustrojowym:
• kodeks handlowy, gdyż jedną z form organizacji banków są spółki akcyjne. Ich celem jest przede wszystkim koncentracja kapitału i osiąganie zysków, toteż kapitał zakładowy spółek akcyjnych gromadzony jest w drodze sprzedaży akcji i z reguły obejmuje większą liczbę wspólników.
• kodeks cywilny, bank prowadzi i otwiera rachunki bankowe innych podmiotów na podstawie przepisów kodeksu cywilnego.
• prawo spółdzielcze,
• ustawa o działalności gospodarczej,
• prawo dewizowe. Jest ono zbiorem uregulowań podlegających częstym zmianom. Ostatnia nowelizacja miała na celu wprowadzenie wewnętrznej wymienialności złotego w stosunkach do walut obcych. Rzeczywistą przyczyną nowelizacji była konieczność zapewnienia bankom dewizowym niezbędnej płynności dewizowej, związanej z wprowadzeniem zasady dostępności walut obcych.
• prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi.
• Prawo wekslowe. Prawo to określa cechy weksla i zasady posługiwania się tym dokumentem rozliczeniowym. Polskie prawo wekslowe zapewnia wierzytelnościom wekslowym wysoki stopień bezpieczeństwa oraz ułatwia ich przenoszenie i realizację. W różnych krajach pojawiły się tendencje do ujednolicenia prawa wekslowego. Ukoronowaniem tych działań była konwencja genewska z 1930 roku w sprawie unifikacji prawa wesklowego.
• Prawo czekowe
Powyższa lista obejmuje tylko kluczowe regulacje, tworzące normatywne warunki działalności bankowej. Jednakże wiodącą rolę pełni Ustawa o NBP i Ustawa Prawo bankowe. Pierwsza ma podstawowe znaczenie dla banku centralnego, druga jest zaś regulacją najczęściej stosowaną przez banki komercyjne, a więc w pewnym sensie najważniejszą spośród wszystkich wymienionych wcześniej aktów prawnych.
Ustawa prawo bankowe obowiązująca do końca 1997 roku – stworzyła formalne podstawy przebudowy struktury bankowości i dostosowania jej do warunków gospodarki rynkowej. Nowe prawo bankowe wprowadziło dalsze zmiany w polskiej bankowości, przystosowując ją do standardów obowiązujących w Unii Europejskiej.
Przepisy ogólne wprowadzają m.in. nową definicję banku jako osoby prawnej utworzonej zgodnie z przepisami ustaw, działającej na podstawie zezwoleń uprawniających do wykonywania czynności bankowych obciążających ryzykiem środki powierzone pod jakimkolwiek tytułem zwrotnym. W dalszym ciągu szczególnej ochronie podlega możliwość posługiwania się wyrazami „bank” i „kasa” i reglamentuje się możliwość wykonywania czynności bankowych. Nowe prawo bankowe nie definiuje pojęcia czynności bankowych, jednak tworzy ich zamknięty katalog. Banki mogą też wykonywać inne wymienione w ustawie czynności, które uzyskują wówczas status czynności bankowych, jak też prowadzić inną działalność, ograniczoną normami o charakterze ostrożnościowym.
Nowym rozwiązaniem jest wprowadzenie przepisów dających ustawową podstawę do stosowania tzw. podpisu elektronicznego oraz ustanowienia obowiązku powołania kontroli wewnętrznej i określenie minimalnego zakresu jej działania.
Szczegółowo i restrykcyjnie uregulowano proces tworzenia i organizacji banków oraz ich oddziałów i przedstawicielstw, wdrażając tym samym w pełni stosowane standardy międzynarodowe. Banki mogą być tworzone jako banki państwowe, spółdzielcze lub banki w formie spółek akcyjnych. Minimalną wysokość kapitału założycielskiego w banku s.a. ustalona na 5 mln euro. Ustanowiono przy tym szereg wymagań odnoszących się do jego jakości, źródeł pochodzenia oraz sposobu wnoszenia, co ma na celu zwiększenie bezpieczeństwa systemu bankowego.
Organem licencjonującym jest nowo utworzona Komisja Nadzoru Bankowego, przy czym w proces ten został włączony również Minister Finansów.
Ustawa zawiera szereg istotnych przepisów związanych z wykonywaniem przez banki czynności bankowych. Np. dopuszczono możliwość prowadzenia tzw. rachunku wspólnego, zlikwidowano możliwość prowadzenia rachunków anonimowych, do obliczania odsetek na rachunku przyjmuje się, że miesiąc liczy 30 dni, a rok 365 dni.
Wprowadzono dość istotne modyfikacje w odniesieniu do definicji gwarancji bankowych oraz uszczegółowiono normy ustalające obowiązki i uprawnienia stron, przy jednoczesnym wprowadzeniu podstawowych przepisów odnoszących się do akredytyw bankowych. Wprowadzono rozbudowaną regulację dotyczącą emisji bankowych papierów wartościowych.
Zasadniczej zmianie uległa regulacja dotycząca tajemnicy bankowej. Jej zakres został rozciągnięty w zasadzie na wszystkie wiadomości dotyczące czynności bankowych oraz osób związanych z wykonywaniem tych czynności. Banki zostały zobowiązane do przeciwdziałania możliwościom wykorzystywania ich działalności do „prania brudnych pieniędzy”. Rozciągnięto możliwość tworzenia bankowych grup kapitałowych na wszystkie banki działające w formie spółki akcyjnej.
Przepisy dotyczące funduszy własnych i gospodarki finansowej banków zawierają szereg postanowień odnoszących się do norm ostrożnościowych, oraz podkreślają samodzielność i niezależność banków, będących instytucjami zaufania publicznego, jako jednostki prowadzące szczególny rodzaj działalności gospodarczej. Wyrażono tam wprost zasadę, że w celu zapewnienia bezpieczeństwa ekonomicznego banki są obowiązane posiadać fundusze własne dostosowane do rozmiaru prowadzonej działalności.
Bardzo istotne zmiany wprowadzone zostały w organizacji nadzoru bankowego. Przed nadzorem bankowym polski ustawodawca postawił dwa główne cele do realizacji: zapewnienie bezpieczeństwa środków pieniężnych gromadzonych na rachunkach bankowych oraz zapewnienie legalności działalności banków.
Organem sprawującym nadzór nad bankami krajowymi oraz oddziałami i przedstawicielstwami banków zagranicznych jest obecnie organ kolegialny w postaci Komisji Nadzoru Bankowego. Spełnia ona funkcje nadzorcze, stanowiące, kontrolne, jak i opiniujące. I tak Komisja określa zasady bezpiecznego działania banków w postaci wydawanych, tzw. norm ostrożnościowych, nadzoruje ich przestrzeganie przez banki, dokonuje okresowych ocen stanu ekonomicznego banków, a także opiniuje zasady organizacji nadzoru bankowego. Te różnorodne funkcje realizuje Komisja za pomocą organu wykonawczego jakim jest Generalny Inspektorat Nadzoru Bankowego jako jednostka organizacyjnie wydzielona NBP. Znacznie został poszerzony katalog środków nadzoru, które mogą być stosowane względem poszczególnych banków.
Szczególną sferą działań nadzoru bankowego są procedury naprawczo-likwidacyjne stosowane wobec banków zagrożonych i tych, które nie mogą sobie poradzić w warunkach konkurencji. Upoważniono Komisję Nadzoru Bankowego do podjęcia decyzji w sprawie przejęcia banku albo wystąpienia z wnioskiem o ogłoszenie jego upadłości, jeżeli według bilansu aktywa banku nie wystarczają na zaspokojenie jego zobowiązań, przy czym w takiej sytuacji zawsze następuje zawieszenie działalności banku. Wyjaśniono sytuację prawną zarządu komisarycznego i osób wchodzących w jego skład, a także wprowadzono szczegółowe przepisy regulujące postępowanie w przypadku upadłości banku.
Ustawa zawiera szczegółowe uregulowania dotyczące odpowiedzialności cywilnej i karnej. W ustawie można wyodrębnić normy ostrożnościowe, czyli ustalone liczbowo limity mające na celu ograniczenie ryzyka bankowego, które muszą być przestrzegane przez każdy bank. Podstawą wyliczania norm ostrożnościowych, tak jak dotychczas są fundusze własne.
Wprowadzone zostały jednak istotne zmiany w zasadach ustalania tych funduszy. Zostały one podzielone na dwie kategorie: fundusze podstawowe i fundusze uzupełniające. Fundusze podstawowe mają charakter stały – tworzą je kapitały wymienione w ustawie. Fundusze uzupełniające tworzą kapitały zaliczone do tej kategorii za zgodą Komisji Nadzoru Bankowego według reguł określonych w ustawie. Norma koncentracji kredytów i innych wierzytelności została w sposób istotny zmieniona. Suma udzielonych kredytów, pożyczek pieniężnych, nabytych obligacji i innych niż akcje papierów wartościowych, wierzytelności z tytułu gwarancji bankowych, poręczeń i akredytyw oraz innych wierzytelności banku w stosunku do jednego podmiotu lub podmiotów powiązanych kapitałowo i organizacyjnie ponoszących wspólnie ryzyko gospodarcze nie może przekroczyć 25% funduszy własnych banku.
Nowym rozwiązaniem jest postanowienie, że suma wszystkich wierzytelności banku przewyższających 10% jego funduszy własnych nie może przekroczyć 800% tych funduszy, z wyłączeniem z tych limitów pewnych wierzytelności z uwagi na status wierzyciela (Skarb Państwa lub NBP, międzynarodowa instytucja finansowa, rządy lub banki centralne państw członków OECD) lub sposób zabezpieczenia wierzytelności. Wprowadzono także obowiązek ustalania przez banki indywidualnych limitów koncentracji wierzytelności uwzględniających specyfikę sektora gospodarczego i regionu gospodarczego,
Nową wysokość limitu maksymalnego zaangażowania kapitałowego banku w stosunku do jednego podmiotu, określono na poziomie 15% funduszów własnych banku, a limit łącznego zaangażowania banku w innych podmiotach, ustalono jako równowartość 60% jego funduszy własnych. Współczynnik wypłacalności – jego podstawowa konstrukcja odpowiada unormowaniom zarządzenia Prezesa NBP. Prawo bankowe zobowiązuje każdy bank do utrzymywania sumy funduszy własnych na takim poziomie, aby wynosiła ona nie mniej niż 8% aktywów i zobowiązań pozabilansowych banku ważonych ryzykiem. Bank rozpoczynający działalność operacyjną będzie obowiązany utrzymywać współczynnik wypłacalności na poziomie nie niższym niż 15% przez pierwsze 12 miesięcy działalności, a przez następne 12 na poziomie nie niższym niż 12%.
Aktualne prawo bankowe formułuje wobec banków sześć podstawowych obowiązków:
1. Obowiązek utrzymywania płynności płatniczej,
2. Obowiązek zachowania szczególnej staranności w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa powierzonych bankowi środków pieniężnych,
3. Obowiązek zachowania tajemnicy bankowej,
4. Obowiązek przeciwdziałania wykorzystywaniu działalności banku dla prania pieniędzy,
5. Obowiązek równego traktowania przez bank wszystkich kontrahentów,
6. Obowiązek publicznego ogłaszania stosowanych przez bank stawek oprocentowania depozytów, kredytów i pożyczek pieniężnych, stawek prowizji i wysokości opłat pobieranych za usługi bankowe.

Based on: ManuScript | Optimized for Drupal :www.SablonTurk.com