W 1988 roku władze państwowe postanowiły całkowicie przebudować polski system bankowy, co miało nastąpić w kilku etapach:

1. powstanie nowego systemu prawnego: ustawa Prawo bankowe i ustawa o NBP,

Dnia 31 stycznia 1989 roku weszła w życie ustawa Prawo bankowe, która:
zobowiązywała banki do utrzymywania płynności płatniczej,
· wprowadzała rozwiązania służące zapewnieniu bezpieczeństwa środków pieniężnych powierzonych bankom przez klientów, do rozwiązań tych można zaliczyć:
· zapobieganie nadmiernej koncentracji kredytów,
· zapobieganiu nadmiernym inwestycjom kapitałowym,
· nadzór nad działalnością banków, który został usytuowany w banku centralnym, jako Główny Inspektorat Nadzoru Bankowego,
· ustalenie zasad dotyczących uzdrawiania banków, ich likwidacji i ogłaszania upadłości.
Nowe prawo bankowe odstąpiło od podziału jednostek prowadzących działalność gospodarczą na jednostki gospodarki uspołecznionej i nieuspołecznionej. Osoby prawne i fizyczne otrzymały prawo swobodnego wyboru banku, z którego usług chciały by korzystać.
Dnia 31 stycznia 1989 roku weszła w życie ustawa o NBP zgodnie, z którą NBP jest:
· centralnym bankiem państwa,
· bankiem emisyjnym,
· bankiem prowadzącym działalność umacniającą pieniądz polski,
· bankiem współdziałającym w kształtowaniu polityki gospodarczej państwa,
· bankiem prowadzącym działalność kredytowa dla innych banków (kredyty refinansowy),
· bankiem prowadzącym rachunki innych banków, budżetu i jednostek budżetowych,
· bankiem gromadzącym rezerwy obowiązkowe,
· wykonuje nadzór nad działalnością bankową.

2. wyodrębnienie z NBP kas oszczędności i banków komercyjnych,

W styczniu 1989 roku uchwalono nowe prawo bankowe i ustawę o Narodowym Banku Polskim, które stały się przyczyną rewolucyjnych zmian w systemie bankowym. Banki stały się przedsiębiorstwami działającymi na zasadach konkurencji, których zasadniczmy celem jest zysk, natomiast Narodowy Bank Polski, jako bank centralny, przestał pełnić funkcję banku komercyjnego.
Zapoczątkowana w 1989 roku reforma NBP doprowadziła do utworzenia na bazie struktur lokalnych NBP 9 dużych regionalnych banków komercyjych. Powstałe w ten sposób banki rozpoczęły działalność 1 lutego 1989 roku. Do tej grupy należały:
· 1 stycznia 1988 r. kasy oszczędności i utworzono odrębny bank – PKO,
· 1 lutego 1989 r. (na mocy rozporządzenia Rady Ministrów z 11 kwietnia 1988 r.) zostało powołanych 9 banków państwowych:
i. Bank Gdański w Gdańsku,
ii. Bank Śląski w Katowicach,
iii. Bank Przemysłowo-Handlowy w Katowicach,
iv. Bank Depozytowo- Kredytowy w Lublinie.
v. Powszechny Bank Gospodarczy w Łodzi,
vi. Wielkopolski Bank Kredytowy w poznaniu,
vii. Pomorski Bank Kredytowy w Szczecinie,
viii. Państwowy Bank Kredytowy w Warszawie,
ix. Bank Zachodni we Wrocławiu.
Banki te były na początku bankami państwowymi, a w 1991 roku zostały przekształcone w jednoosobowe spółki Skarbu Państwa. Część z nich to obecnie spółki notowane na Warszawskiej Giełdzie Papierów Wartościowych.
Banki te stały się samodzielnymi i samofinansującymi się jednostkami organizacyjnymi. Miały prowadzić działalność polegającą na gromadzeniu środków pieniężnych, udzielaniu kredytów i pożyczek pieniężnych oraz przeprowadzaniu rozliczeń pieniężnych. Każdy z wymienionych banków posiadał swobodę w zakresie:
· decydowania o przedmiocie i zakresie swojego działania i oferowania usług bankowych,
· zawierania umów z klientami – ustalanie wysokości oprocentowania lokat i kredytów.
Zmiany w systemie bankowym po 1989 roku wynikają z urynkowienia gospodarki polskiej oraz z reformą prowadzenia polityki pieniężno-kredytowej przez banki. Każdy z tych banków przejął obowiązki części oddziałów NBP. Jednak pomimo wydzielenia 9 banków NBP nadal zajmował się pewnymi operacjami komercyjnymi w zakresie obrotu dewizowego, co było sprzeczne z założeniami reformy. Ostatecznie w 1994 roku powołano Polski Bank Inwestycyjny, który przejął ostatnie funkcje banku komercyjnego od NBP. Struktura polskiego systemu bankowego stała się przez to bardziej przejrzysta.

3. sprowadzenie roli NBP do roli baku centralnego,

Rozpoczęta w ten sposób reforma NBP, w wyniku której działalność operacyjna została przekazana do nowo utworzonych 9 banków komercyjnych, pozwoliła na pełnienie przez bank centralny jedynie funkcji centralnego banku państwa, banku emisyjnego i banku banków. Okres transformacji polskiej bankowości spowodował znaczne zmiany sposobu funkcjonowania istniejących przed 1989 rokiem banków specjalistycznych, powodując ich przekształcenie w banki uniwersalne.
Działalność NBP jako banku centralnego oznacza:
· współdziałanie przy opracowywaniu rozwiązań społeczno-gospodarczego rozwoju kraju i kształtowaniu systemu funkcjonowania gospodarki narodowej,
· udzielanie kredytów refinansowych innym bankom,
· organizowanie i realizowanie rozliczeń gotówkowych i bezgotówkowych,
· administrowanie państwową rezerwą dewizową,
· sprawowanie funkcji nadzoru bankowego nad instytucjami bankowymi na podstawie rocznych bilansów, miesięcznych sprawozdań i bieżących meldunków,
· kształtowanie polityki kursowej i jej bieżącej realizacji,
· emisję znaków pieniężnych i organizowanie obrotu gotówkowego,
· organizowanie i przeprowadzanie rozrachunków międzybankowych,
· reprezentowanie interesów Polski w międzynarodowych instytucjach bankowych.
Rezerwą obowiązkową zostały objęte wszystkie środki pieniężne zgromadzone w banku, przy czym stopa rezerwy nie mogła być wyższa niż 30% sumy tych środków. Ustawa nie przewidywała natomiast oprocentowania środków odprowadzonych na rachunek rezerw obowiązkowych.
NBP zaprzestał prowadzenia bezpośredniej działalności kredytowej na rzecz przedsiębiorstw i stał się bankiem banków, mającym oddziaływać na pozostałe banki za pomocą stopy procentowej, rezerw obowiązkowych i kredytów refinansowych.

4. powstanie nowych banków komercyjnych w ramach pobudzania konkurencyjności.

Nastąpiła możliwość powstania nowych banków przy liberalnych zasadach ich tworzenia:
· niewielki kapitał zakładowy,
· własne pomieszczenia,
· projekt statutu,
· plan działania.
Wprowadzało to zasadę konkurencyjności oraz odejście od podziałów terytorialnych i branżowych.

W 1994 roku zostały uchwalone dwa istotne dla systemu bankowego akty prawne:

1. o restrukturyzacji banków spółdzielczych oraz o BGŻ, potrzeba restrukturyzacji spółdzielczości kredytowej była spowodowana koniecznością wycofania się z rozwiązań deregulacyjnych, które doprowadziły do niewydolności wielu banków spółdzielczych (deregulacja nastąpiła w 1989 roku i oznaczała, że banki spółdzielcze stały się bankami uniwersalnymi pomimo tego, że nie były przygotowane do takiej funkcji i popełniały wiele błędów w swojej działalności) oraz koniecznością dostosowania się do wymogów UE.

2. o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym. Ustawa o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym objęła gwarancją depozyty nie tylko osób fizycznych, ale i prawnych. Nowa ustawa wprowadziła:
· trzystopniową strukturę spółdzielczości ( banki spółdzielcze, regionalne i BGŻ),
· obowiązek przekazywania części funduszy przez banki spółdzielcze bankom regionalnym nieodpłatnie,
· zasadę, że za ryzyko bankowe i płynność banku nie odpowiada bank spółdzielczy, ale solidarnie wszystkie banki zrzeszone w banku regionalnym.

W obu uchwalonych w 1989 roku ustawach (nowe prawo bankowe i ustawa o Narodowym Banku Polskim) przyjęto następujące zasady działalności banków:
· uniwersalizm – bankom stworzono równe warunki świadczenia usług bankowych zarówno pod względem ich rodzaju, jak i ekspansji terytorialnej.
· Samodzielność – może być w pewnym stopniu ograniczona regulacjami ustawowymi oraz statutami banków.
· Konkurencyjność – jako siła napędowa rozwoju każdego banku oraz całego systemu bankowego, zwłaszcza gdy wykorzystywana jest do rozszerzania i doskonalenia usług bankowych, pozyskiwania udziałowców , deponentów i innych klientów.
· Samofinansowanie – polegające na tym, że działalność banku powinna znaleźć pokrycie w zasobach finansowych zgromadzonych przez bank, ewentualnie powiększonych poprzez kredyt refinansowy udzielony przez NBP lub inny bank.
· Komercjalizm – sprowadzający główny cel banku do osiągnięcia zysków.